Onderzoek & bewijs

De schade van de smartphone: wat onderzoek laat zien

1.Mentale gezondheid: Smartphones en mentale problemen

Internationaal onderzoek brengt smartphone- en socialmediagebruik in verband met verschillende aspecten van de mentale gezondheid van jongeren.

Uit onderzoek blijkt:

• Een grote Amerikaanse studie onder ruim 10.000 kinderen vond dat smartphonebezit rond het twaalfde jaar samenhing met een hogere kans op depressie. Kinderen die tussen hun twaalfde en dertiende een smartphone kregen, hadden een jaar later bovendien vaker klinisch relevante psychische klachten dan kinderen die nog geen smartphone hadden. Dit verschil bleef zichtbaar nadat rekening was gehouden met hun eerdere mentale gezondheid (Pediatrics).
• Problematisch smartphonegebruik hangt samen met meer aandachtsproblemen, hyperactiviteit en impulsiviteit. Een review van 28 longitudinale studies laat zien dat het verband twee kanten op werkt: problematisch gebruik voorspelt meer latere ADHD-symptomen, terwijl jongeren met meer ADHD-symptomen vatbaarder zijn voor problematisch gebruik (European Child & Adolescent Psychiatry; Journal of Affective Disorders)
• Een grote meta-analyse van 143 studies onder ruim één miljoen adolescenten laat zien dat depressieve en angstklachten vaker voorkomen onder jongeren die sociale media intensiever gebruiken (JAMA Pediatrics).
• Een Amerikaanse studie onder bijna 12.000 kinderen maakt ook de richting zichtbaar: kinderen die meer sociale media gebruikten, hadden een jaar later meer depressieve klachten. Andersom gingen kinderen met meer depressieve klachten een jaar later niet meer sociale media gebruiken (JAMA Network Open)
• Australisch onderzoek onder 1.195 jongeren laat verder zien dat jongeren die meer dan twee uur per dag sociale media gebruikten een jaar later vaker veel depressieve klachten en een lager welzijn hadden dan jongeren die minder dan één uur gebruikten. De gevolgen waren het grootst op 12- en 13-jarige leeftijd (Medical Journal of Australia)
• Een Nederlands onderzoek volgde 479 jongeren van 14 tot 18 jaar honderd dagen lang. Bij maar liefst 60% van de jongeren overheersten de negatieve effecten van meer socialemediagebruik op hun welzijn, zelfvertrouwen en verbondenheid met vrienden. Concreet vond de studie dat op dagen waarop jongeren meer tijd aan sociale media besteedden dan gewoonlijk, zij zich minder goed voelden, minder zelfvertrouwen hadden en zich minder verbonden voelden met vrienden (Current Psychology)
• Meer socialmediagebruik hangt samen met een negatiever lichaamsbeeld en meer eetstoornissymptomen. Een meta-analyse van 45 onderzoeken onder ruim 33.000 adolescenten vond dit verband zowel in studies met één meetmoment als in studies waarin jongeren over langere tijd werden gevolgd. De verbanden waren sterker in studies naar Instagram en bij meisjes (Adolescent Research Review).
  
  

2.Lichamelijke gezondheid: Smartphones en fysieke problemen

Smartphones beïnvloeden niet alleen de mentale, maar ook de lichamelijke gezondheid van kinderen en jongeren. Veel smartphonegebruik verstoort de slaap, draagt bij aan obesitas en bijziendheid, verdringt beweging en buitenspelen en belast nek en schouders door de langdurig voorovergebogen houding.

Uit onderzoek blijkt:

• Meer scherm- en smartphonegebruik verkort de slaap en vergroot de kans op slaapproblemen. Vooral gebruik in de avond en rond bedtijd verstoort de slaap. Nederlands onderzoek onder 1.361 kinderen en jongeren vond dat dagelijks of langdurig schermgebruik in de avond tot 40 minuten slaap kostte. Recent longitudinaal onderzoek laat daarnaast zien dat smartphonegebruik samenhangt met een grotere kans op onvoldoende slaap (Frontiers in Psychiatry; RIVM; JAMA Pediatrics)
• Meer scherm- en smartphonegebruik vergroot de kans op overgewicht en obesitas. Een grote Amerikaanse studie onder 10.588 kinderen laat zien dat obesitas vaker voorkomt bij 12-jarigen met een eigen smartphone dan bij leeftijdsgenoten zonder smartphone. Hoe jonger kinderen waren toen zij hun eerste smartphone kregen, hoe groter de kans op obesitas (Pediatrics). Ook in een meta-analyse van 16 studies onder bijna 18.000 kinderen en jongeren kwamen overgewicht en obesitas vaker voor bij twee uur of meer schermtijd per dag dan bij minder dan twee uur schermtijd (Child: Care, Health and Development).
• Meer scherm- en smartphonegebruik vergroot de kans op bijziendheid. Een meta-analyse van 45 studies onder ruim 335.000 deelnemers laat een duidelijke relatie zien: met ieder extra uur schermtijd per dag neemt de kans op bijziendheid verder toe. De toename is het sterkst tussen één en vier uur schermtijd per dag. Langdurig dichtbij kijken en minder tijd buiten spelen spelen hierbij een belangrijke rol (JAMA Network Open).
• Meer smartphonegebruik hangt samen met minder beweging. In onderzoek onder 791 adolescenten van gemiddeld 14 jaar werden smartphonegebruik en lichamelijke activiteit ongeveer drie weken lang objectief gemeten. Op dagen met meer smartphonegebruik bewogen jongeren minder, brachten zij meer tijd zittend door en zetten zij minder stappen (Psychiatry Research)
• Smartphonegebruik gaat gepaard met een meer voorovergebogen houding van hoofd en nek, vooral wanneer kinderen zittend op hun telefoon kijken. Onderzoek bij 5- tot 12-jarigen vond bovendien een sterkere buiging van hoofd en nek bij kinderen die dagelijks veel tijd op hun smartphone doorbrachten. (Journal of Back and Musculoskeletal Rehabilitation)

3.Online veiligheid en sociale risico’s: Smartphones zorgen voor onveiligheid

Via hun smartphones worden kinderen blootgesteld aan gewelddadige en seksueel getinte beelden, grooming, cyberpesten en sexting.

Uit onderzoek blijkt:

• De Onderwijsinspectie ziet een toename van geweld en intimidatie op Nederlandse scholen. Het aantal meldingen van psychisch en fysiek geweld steeg in twee jaar met een kwart. Volgens de inspectie spelen sociale media vaak een rol bij conflicten die op school escaleren; zij pleit daarom voor een socialemediaverbod voor kinderen onder de 15 jaar. (Nieuwsuur, De Staat van het Onderwijs 2026)
• Zeven op de tien 13- tot 17-jarigen in Engeland en Wales zagen in een jaar tijd echt geweld op sociale media. Meer dan de helft zag gevechten tussen jongeren en ruim een derde zag jongeren wapens dragen, gebruiken of promoten (Youth Endowment Fund)
• Socialmedia-algoritmes kunnen jongeren steeds meer vrouwonvriendelijke content voorschotelen. Britse onderzoekers maakten accounts op TikTok aan op basis van verschillende profielen van tienerjongens en analyseerden ruim 1.000 aanbevolen video’s. Binnen vijf dagen steeg het aandeel vrouwonvriendelijke video’s op hun ‘For You’-pagina van 13 naar 56%. Schoolleiders rapporteerden daarnaast een toename van vrouwonvriendelijke taal en gedrag op school en zagen leerlingen uitspraken van sociale media overnemen (Frontiers in Psychology)
• Sociale media maken pestsituaties moeilijker te begrenzen en te beheersen voor scholen. Meer dan één op de tien Nederlandse 11-, 13- en 15-jarigen geeft aan in een periode van enkele maanden slachtoffer te zijn geweest van cyberpesten (WHO/HBSC). Ook in groep 6 komt online pesten al voor: 9% krijgt minstens maandelijks gemene of pijnlijke online berichten en bij 5% worden minstens maandelijks online foto’s verspreid waarvoor zij zich schamen. Dat laatste percentage is sinds 2019 ruim verdubbeld (TIMMS). Deze cijfers zijn extra zorgelijk omdat longitudinaal onderzoek laat zien dat slachtofferschap van cyberpesten samenhangt met een verhoogd risico op latere zelfbeschadiging en suïcidaal gedrag (Psychiatry Research).

Impact op scholen:

Leerkrachten zien in de praktijk vaak de negatieve impact van smartphones op kinderen. Wat leerlingen online meemaken en doen, komt bovendien mee de school in en kan leiden tot ruzie, cyberpesten en afleiding. Smartphones en sociale media vragen gedurende de hele dag om de aandacht van kinderen. Wanneer zij tijd en aandacht opeisen, gaat dat ten koste van slaap, beweging, vrij spel en geconcentreerd leren. Daarmee zetten ze belangrijke voorwaarden voor de ontwikkeling en schoolprestaties van kinderen onder druk. Bij een deel van de jongeren draagt socialemediagebruik bij aan mentale problemen. Daarnaast blijkt ook ten aanzien van lichamelijke problemen: hoe meer schermtijd, hoe groter de kans op obesitas en bijziendheid.

4.Leren en Schoolprestaties: Schoolprestaties gaan achteruit door de smartphone

Smartphones hebben een negatieve invloed op het leren. Veel populaire apps hebben een verdienmodel dat draait om het trekken en vasthouden van aandacht. Notificaties, berichten en de gewoonte om de telefoon steeds te controleren leiden de aandacht af van het leren. Dat gaat ten koste van de schoolprestaties.

Uit onderzoek blijkt:

• Leerlingen en studenten met problematisch smartphonegebruik behalen lagere schoolresultaten. Een meta-analyse van 29 onderzoeken onder meer dan 48.000 kinderen vond het sterkste verband bij leerlingen in het basisonderwijs en de eerste jaren van het voortgezet onderwijs (Journal of Behavioral Addictions).
• Kinderen en jongeren die meer sociale media gebruiken, presteren later minder goed op school. Dat blijkt uit een grote meta-analyse van 153 longitudinale studies met bijna 19.000 kinderen naar digitaal mediagebruik en de ontwikkeling van kinderen (JAMA Pediatrics).
• Vroege toegang tot sociale media via een eigen smartphone remt de ontwikkeling van taal- en rekenvaardigheden. Een Italiaanse studie onder meer dan 5.000 leerlingen vond dat kinderen die rond hun elfde of twaalfde een socialmedia-account openden later lager scoorden op gestandaardiseerde toetsen voor Italiaans en wiskunde dan kinderen die wachtten tot ongeveer hun veertiende. Hoe eerder kinderen begonnen, hoe groter het leerverlies. Bij de vroegste starters kwam de omvang van dit effect volgens de onderzoekers overeen met ongeveer een half schooljaar aan achterstand (Nature Human Behaviour).
• Leerlingen die hun smartphone tijdens de schooldag vaker controleren hebben meer moeite om hun aandacht doelgericht vast te houden en afleiding te onderdrukken (JAMA Network Open).
  
  

5.Schoolbeleid: Hoe beleid de risico’s van smartphonegebruik kan beperken

Scholen bepalen tijdens een groot deel van de dag of leerlingen toegang hebben tot hun smartphone. Met duidelijke informatie aan ouders en een beleid waarbij smartphones de hele schooldag buiten bereik blijven, beperken zij de risico’s van smartphone- en socialemediagebruik. Zo’n beleid neemt een belangrijke bron van afleiding weg en beperkt de invloed van online conflicten tijdens school. Onderzoek laat zien dat een volledig en duidelijk smartphoneverbod het telefoongebruik op school sterk terugdringt. Verschillende studies vinden na invoering bovendien minder pesten, een beter welzijn en hogere schoolprestaties.

• Nederlandse middelbare scholen rapporteren duidelijke positieve veranderingen na invoering van smartphonebeleid. rapporteerde 75%van de middelbare scholen een betere concentratie en oplettendheid, 59% een beter sociaal klimaat en 28% betere schoolprestaties. Ruim de helft van de onderzochte scholen hanteerde daarbij het ‘Thuis of in de Kluis’-beleid. In focusgroepen waardeerden leraren vooral de duidelijkheid van dit beleid en werd op scholen waar telefoons ook in de pauzes wegbleven meer sociale interactie en rust ervaren (Kohnstamm Instituut / Oberon).
• Noors onderzoek onder honderden middelbare scholen laat zien dat het weren van smartphonegebruik op school leidde tot minder pesten onder zowel jongens als meisjes. Bij meisjes leidde het daarnaast tot minder zorggebruik voor psychische klachten en betere schoolresultaten. De effecten op schoolresultaten waren het sterkst op scholen waar leerlingen gedurende de hele schooldag geen toegang tot hun telefoon hadden (Journal of Human Resources)
• Brits onderzoek onder 91 scholen vond dat schoolprestaties verbeterden nadat scholen mobiele telefoons beperkten. De winst was het grootst bij leerlingen die daarvoor het laagst presteerden (Labour Economics)
• In een groot Amerikaans schooldistrict moesten telefoons gedurende de hele schooldag uit en opgeborgen blijven, ook tijdens lunch en leswisselingen. In het tweede jaar na invoering verbeterden de toetsresultaten en daalde het ongeoorloofd verzuim. In het eerste jaar nam het aantal schorsingen tijdelijk toe, wat erop wijst dat de invoering ook een aanpassingsperiode kan kennen. (NBER)
• Een ander Amerikaans onderzoek naar scholen waar leerlingen hun telefoon de hele schooldag op een afgesloten plek (een pouch) bewaren, laat zien dat dergelijk beleid het telefoongebruik op school sterk terugdringt. Daarnaast verbeterde de tevredenheid van docenten met betrekking tot het telefoonbeleid van hun school aanzienlijk van 26% naar 75%. De studie laat ook zien dat de invoering een aanpassingsperiode kan kennen: in het eerste jaar namen disciplinaire incidenten toe en daalde het welzijn van leerlingen. Later verdwenen de negatieve effecten op gedrag en verbeterde het welzijn juist. (NBER)
• Deens onderzoek vond dat als de smartphone uit de pauze verdwijnt, kinderen meer gaan bewegen. Op zes Deense scholen nam de lichamelijke activiteit van 10- tot 14-jarigen toe nadat smartphonegebruik tijdens de pauzes vier weken lang werd geweerd. Het effect was zichtbaar bij jongens én meisjes en in vrijwel alle leerjaren. (International Journal of Environmental Research and Public Health)

Meer weten?

Dit overzicht van onderzoeken wordt regelmatig aangevuld met nieuwe studies en inzichten. Voor meer informatie of vragen over onderzoek naar smartphones, sociale media en kinderen, neem contact op met onze expert Kennis & Beleid Ruud Sneep: ruud@smartphonevrijopgroeien.nl.